بومیان آذربایجان،تاجیک نامیده می شدند
طبق تحقیقات احمد کسروی تبریزی ، قبل از اشغال آذربایجان از سوی مغولان و ترکها ، ساکنان بومی این سرزمین را نیز با نام تاجیک یاد می کرده اند : احمد کسروی چون دیگر تاریخ نگاران واژه ی تاجیک را به معنای ساکنان اصلی آذربایجان در چندین مورد استفاده برده است ، به طور مثال :
1 - « ترکان در تبریز می نشسته اند ، لیکن ترک و تاجیک از هم جدا بوده اند » ( کتاب زبان فارسی در آذربایجان نوشته ی احمد کسروی تبریزی ، ص 39 ، تهران 1368 )
2 - « در آن زمان در آذربایجان ترک و تاجیک با هم می بوده اند ولی بیشتری در سوی تاجیکان می بوده » ( همان کتاب ص 40 )
3 - « تاجیکان یا بومیان فارسی زبان ایران از پانصد سال باز در نتیجه ی رواج صوفیگری و باطین نگری و خراباتیگری و سپس در سایه ی کشتار مغولان و چیرگی دویست ساله ی ایشان اندیشه ی آزادی و گردن فرازی و جانبازی را فراموش کرده و به یکبار از شایستگی افتاده بودند و از ایشان جز کار چامه سرایی و پنداربافی و ستایشگری و اینگونه چیزها بر نیامدی و این فیروزبختی خاندان صفوی بود که اینان را در کنار نهاده ، ایلهای بیابان نشین ترک را پیش کشیدند و دست به دوش آنها نهاده به پادشاهی برخاستند ... » ( همان کتاب ص 43 ) .
همچنین کسروی درباره ی چیرگی زبان ترکی در روزگار صفویان می گوید :
این را به آسانی می توان پذیرفت که جا باز کردن ترکی در آذربایجان و به کنار زدن آذری ، پیش از پادشاهی صفویان صورت گرفته و دلیل این ، گذشته از چیزهای دیگر ، حال خود آن خاندان است ، زیرا ایشان بی گمان از بومیان آذربایجان بودند و زبانشان آذری بوده و ما دوبیتی هایی از شیخ صفی نیای بزرگ ایشان که در آخر زمان مغول می زیست ، در دست داریم که آنها را خواهیم آورد ، با این حال چون به زمان شاه اسماعیل بنیانگذار پادشاهی می رسیم ، می بینیم زبان ایشان ترکی گردیده و خود آن شاه به ترکی شعرهایی می سرود که دیوانش در دست است .
اگرچه مادر اسماعیل از خاندان ترک ( دختر حسن بیگ ) بوده ولی شعر ترکی را به پیروی از علیشیر نوایی می سروده...
... کار صفویان همه در دست ترکان می بود و در دربارشان چه در تبریز چه در قزوین و چه در اسپهان به ترکی سخن گفته شدی و لقبها و نامها نیز بیشتر ترکی بودی...
...باید دانست پراکندگی زبان ترکی در ایران در زمان صفویان به بالاترین پایگاه خود رسید ، و چون ایشان سپری شدند ، پیشرفت ترکی نیز بازایستاد و سپس رو به پسرفت نهاد . بویژه پس از آغاز مشروطه و پیدایش شور کشورخواهی در ایران و بنیاد یافتن روزنامه ها و دبستانها که همه ی اینها ترکی را باز پس می برد و از میدان آن می کاست .
در این باره خود آذربایجان پیشگام است و از آغاز مشروطه یکی از آرزوهای آذربایجانیان برگردانیدن فارسی به آنجا بودو همیشه در برابر نگارشهای روزنامه های استانبول و باکو روی سرد نشان داده اند...
